Shajara qanday tuziladi: bosqichma-bosqich qo'llanma
Oila shajarasini o'zingizdan boshlab tuzish: qarindoshlardan so'rash, hujjatlar va arxivlar, sanalarni tekshirish, ota va ona tomoni.
Shajara tuzish o'zingizdan boshlanadi: avval o'zingiz, keyin ota-onangiz, so'ng bobo-buvilaringiz haqida bilganingizni yozasiz, bo'shliqlarni qarindoshlar xotirasi, oilaviy hujjatlar va arxivlar yordamida to'ldirasiz. Murakkab narsa yo'q — faqat sabr, tartib va har bir ma'lumotni qayerdan olganingizni yozib borish kerak. Quyida shu yo'lni bosqichma-bosqich ko'rib chiqamiz.
1. O'zingizdan boshlang
Eng ishonchli ma'lumot — o'zingiz aniq biladigan narsalar. Varaqqa yoki ilovaga quyidagilarni yozing:
- o'zingiz: to'liq ism, familiya, tug'ilgan sana va joy;
- turmush o'rtog'ingiz va farzandlaringiz;
- aka-uka, opa-singillaringiz;
- ota-onangiz: ism-familiyasi, tug'ilgan yili va joyi, onangizning qizlik familiyasi.
Bu bosqichda "bilaman" va "taxmin qilaman"ni ajrating. Masalan, "bobom 1930-yillarda tug'ilgan, aniq yili noma'lum" deb yozish noto'g'ri aniq sanani yozishdan yaxshiroq.
2. Bobo-buvilarga o'ting
Endi ikki tomonni alohida yozing: ota tomoni (otangizning ota-onasi) va ona tomoni (onangizning ota-onasi). Ko'pchilik faqat ota tomonini yozadi, ammo har bir avlodda ajdodlar soni ikki baravar ortadi: 2 ota-ona, 4 bobo-buvi, 8 katta bobo-buvi. Ona tomonini tashlab ketsangiz, shajaraning yarmi yo'qoladi.
Har bir odam uchun bir xil maydonlarni to'ldiring: ism, familiya (ayollarda qizlik familiyasi ham), tug'ilgan va vafot etgan sana, joy, kasbi, kimga turmushga chiqqani yoki kimga uylangani. Qarindoshlik atamalarida adashmaslik uchun qarindoshlik atamalari maqolasiga qarang, ajdodlarni yetti avlodgacha sanash haqida esa yetti ota maqolasida yozilgan.
3. Qarindoshlardan so'rang
Hujjatlarda yo'q ko'p narsa keksalar xotirasida saqlanadi: ismlar, laqablar, qishloq nomlari, kim qayerdan ko'chib kelgani. Bobo-buvingiz, ota-onangizning aka-opalari, uzoq qarindoshlar bilan alohida suhbat uyushtiring.
- Suhbatga oldindan savollar tayyorlang (tayyor ro'yxat: keksalarga 40 ta savol).
- Ruxsat so'rab, suhbatni yozib oling — keyin qayta eshitish oson bo'ladi.
- Eski suratlarni olib boring: suratdagi yuzlar ko'pincha unutilgan ismlarni eslatadi.
- Bir voqeani turli qarindoshdan so'rang: xotiralar ba'zan farq qiladi, solishtirish xatoni topishga yordam beradi.
4. Oilaviy hujjatlar va suratlarni yig'ing
Uyingizdagi sandiq va jildlarni ko'zdan kechiring. Foydali hujjatlar:
| Hujjat | Nima beradi |
|---|---|
| Tug'ilganlik haqida guvohnoma | Tug'ilgan sana, joy, ota-onaning ism-familiyasi |
| Nikoh haqida guvohnoma | Nikoh sanasi, ayolning qizlik familiyasi |
| Vafot haqida guvohnoma | Vafot sanasi va joyi |
| Pasport, harbiy guvoh, mehnat daftarchasi | Tug'ilgan joy, ish joylari, ko'chishlar |
| Diplom, attestat, faxriy yorliq, mukofot hujjatlari | O'qigan va ishlagan joylar, yillar |
| Xatlar, otkritkalar, suratlar orqasidagi yozuvlar | Sana, joy, ismlar |
Har bir hujjatni skaner qiling yoki aniq suratga oling va asl nusxasini quruq, salqin joyda saqlang. Suratlarga kim, qachon, qayerda tushganini yozib qo'ying — hozir eslaganingiz o'n yildan keyin unutilishi mumkin.
5. Arxivlarga murojaat qiling
Uydagi hujjatlar tugagach, davlat arxivlari yordam beradi. O'zbekistonda asosiy manbalar quyidagilar.
FHDYo arxivlari
Tug'ilish, nikoh va vafot dalolatnomalari FHDYo (fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish) organlarida saqlanadi. Takroriy guvohnoma yoki arxiv ma'lumotnomasini FHDYo organi, davlat xizmatlari markazi (DXM) yoki yagona interaktiv davlat xizmatlari portali (my.gov.uz) orqali so'rash mumkin. Boshqa shaxsga — masalan, vafot etgan bobongizga — oid hujjat uchun qarindoshlikni tasdiqlovchi hujjatlar yoki ishonchnoma talab qilinishi mumkin; aniq talab va yig'im miqdorini murojaatdan oldin DXM'dan so'rab oling.
Davlat arxivlari
Milliy arxiv va viloyat, tuman davlat arxivlari "O'zarxiv" agentligi tizimiga kiradi. Ularda xo'jalik, korxona, o'quv yurtlari hujjatlari saqlanadi; shaxsiy tarkib bo'yicha arxivlardan esa ish staji, maosh va o'qish haqida ma'lumotnoma olish mumkin. Bunday ma'lumotnomalar ajdodingiz qayerda ishlaganini aniqlashga yordam beradi.
Urush yillari ma'lumotlari
Ikkinchi jahon urushida qatnashgan yoki halok bo'lgan ajdodlarni Rossiya Mudofaa vazirligining ochiq bazalari — OBD Memorial va Pamyat naroda orqali qidirish mumkin. Ismlar ruscha yozilgani uchun bir necha imlo variantini sinab ko'ring (masalan, "Abdullaev" va "Abdulaev"). Urushda halok bo'lgan yurtdoshlarimiz nomlari "Xotira" kitobida ham jamlangan.
6. Sana va joylarni to'g'ri yozing
- Sanani bir xil shaklda yozing: kun, oy, yil (masalan, 12.03.1948).
- Aniq bo'lmasa, belgilab qo'ying: "taxm. 1925" yoki "1920–1925 oralig'ida".
- Joyni tarixiy nomi bilan yozing va hozirgi nomini qavsda bering: qishloq, tuman va viloyat nomlari yillar davomida o'zgargan.
- Har bir ma'lumot yoniga manbasini yozing: "onam aytgan", "tug'ilganlik guvohnomasi", "arxiv ma'lumotnomasi".
7. Ma'lumotlarni tekshiring
Bitta manba — hali dalil emas. Har bir muhim ma'lumotni kamida ikki joydan tasdiqlashga harakat qiling: qarindosh aytganini hujjat bilan, bir hujjatni boshqasi bilan solishtiring. Mantiqni ham tekshiring: ota-ona farzandidan atigi 10–12 yosh katta bo'lib chiqsa yoki ona vafotidan keyin tug'ilgan farzand yozilgan bo'lsa, sanalardan birida xato bor. Ziddiyat chiqsa, ikkala variantni ham yozib qo'ying va qaysi biri ishonchliroq ekanini izohlang — birini o'chirib tashlamang.
8. Qarindoshlarni jalb qiling
Shajara bir kishining emas, butun oilaning ishi. Har bir oila shoxchasida o'z bilimdoni bo'ladi: kimdir ota tomonini, kimdir ona tomonini yaxshi biladi. Tuzilgan qismni qarindoshlarga ko'rsating, ular xatoni tuzatadi va yangi ismlar qo'shadi. Oilaviy guruhda "bu suratdagi kim?" degan bitta savol ham ba'zan butun bir shoxchani ochib beradi.
9. Tirik odamlarning shaxsiy hayotini hurmat qiling
Vafot etgan ajdodlar haqidagi ma'lumot odatda erkin bo'lishiga qaramay, tirik qarindoshlarning tug'ilgan sanasi, telefon raqami, manzili, sog'lig'i va oilaviy holati — shaxsga doir ma'lumot. O'zbekistonda bu "Shaxsga doir ma'lumotlar to'g'risida"gi Qonun (2019-yil 2-iyul, O'RQ-547) bilan tartibga solinadi. Amaliy qoida oddiy: tirik odam haqidagi ma'lumotni ochiq joylashtirishdan oldin uning roziligini oling, shajarani esa faqat yaqinlarga ko'rinadigan qilib saqlang. Ajralish, farzandlikka olish kabi nozik mavzularni oilaning roziligisiz ochiqlamang.
10. Ko'p uchraydigan xatolar
- Faqat ota tomonini yozish. Ona tomoni ham xuddi shunday muhim.
- Manbani yozmaslik. Bir yildan keyin "buni kim aytgan edi?" deb eslay olmaysiz.
- Taxminni fakt sifatida yozish. Aniq bo'lmagan sanani albatta belgilang.
- Bir xil ismli odamlarni chalkashtirish. Bobo va nevara, amaki va jiyan bir xil ism olishi odatiy; tug'ilgan yili va ota ismi bilan ajrating.
- Ayollarni faqat erining familiyasi bilan yozish. Qizlik familiyasi uning oilasini topishning kalitidir. Familiyalar tarixi haqida o'zbek familiyalari maqolasida o'qing.
- Keksalar bilan suhbatni kechiktirish. Bugun so'ralmagan savolga ertaga javob beradigan odam qolmasligi mumkin.
- Rivoyatni tekshirmasdan qabul qilish. "Biz falon ulug' zotning avlodimiz" degan rivoyat qadrli, lekin hujjat bilan tasdiqlanmaguncha uni rivoyat deb belgilang. Mashhur sulolalarning hujjatlangan shajaralarini shajaralar ro'yxatida ko'rishingiz mumkin, masalan, Temuriylar.
Xulosa
Shajara bir kunda tugamaydi va bu yaxshi: har bir yangi ism, har bir topilgan surat oilangiz tarixiga yangi sahifa qo'shadi. Kichikdan boshlang — o'zingiz, ota-onangiz, bobo-buvilaringiz — va har qadamda manbani yozib boring.
Shajaram'da oila daraxtini bepul tuzib, qarindoshlaringiz bilan birga to'ldirishingiz, suratlar qo'shishingiz va kim nimani ko'rishini o'zingiz belgilashingiz mumkin. Shajaram'da bepul boshlang
Manbalar
- Kun.uz. FHDYo organlarida qanday o'zgarishlar qilindi — DXA mutaxassisi bilan suhbat, 2020-yil 7-sentabr.
- "O'zarxiv" agentligining rasmiy sahifasi: gov.uz/oz/archive.
- O'zbekiston Respublikasining "Shaxsga doir ma'lumotlar to'g'risida"gi Qonuni, 02.07.2019, O'RQ-547.
- OBD Memorial — Rossiya Federatsiyasi Mudofaa vazirligining umumlashgan ma'lumotlar bazasi.