Mahram va nomahram: qarindoshlar ro'yxati
Mahram kim? Qur'ondagi asos, nasab, nikoh va emizish orqali mahram bo'lgan qarindoshlar ro'yxati — erkak va ayol uchun jadvallar, keng tarqalgan xatolar.
Islomda mahram — o'zaro nikohlanishi abadiy harom bo'lgan yaqin qarindosh. Bunday qarindoshlar uch yo'l bilan paydo bo'ladi: qon (nasab), nikoh (musoharat) va emizish (rizo'). Quyida Qur'ondagi asoslar, erkak va ayol uchun mahramlar ro'yxati hamda ko'p uchraydigan xatolar O'zbekistonda amal qilinadigan hanafiy mazhabi qarashiga ko'ra berilgan.
Mahram va nomahram nima
Mahram so'zi arabcha "harom qilingan" ma'nosidagi o'zakdan olingan. Fiqhda ayolga nisbatan mahram — u bilan hech qachon nikohlanishi mumkin bo'lmagan erkak: ota, o'g'il, aka-uka, amaki, tog'a va boshqalar. Erkakka nisbatan ham xuddi shunday. Shu qoidaga kirmaydigan barcha erkak va ayollar bir-biriga nomahram sanaladi.
Muhim nuqta: mahramlik abadiy nikoh taqiqiga asoslanadi. Faqat vaqtincha nikohlanib bo'lmaydigan odam (masalan, xotinining singlisi) mahram hisoblanmaydi.
Qur'ondagi asos
Mahramlar haqidagi asosiy oyatlar:
- An-Niso surasi, 22-oyat — otalar nikohidagi ayollarga (o'gay onaga) uylanish man qilinadi.
- An-Niso surasi, 23-oyat — nikohi harom bo'lgan ayollar sanab o'tiladi: onalar, qizlar, opa-singillar, ammalar, xolalar, aka-ukaning qizlari, opa-singilning qizlari, emizgan onalar, emikdosh opa-singillar, xotinlarning onalari, kirishilgan xotinlarning (boshqa erdan bo'lgan) qizlari, o'z pushtidan bo'lgan o'g'illarning xotinlari, shuningdek ikki opa-singilni bir vaqtda nikohda saqlash.
- An-Nur surasi, 31-oyat — mo'mina ayollar ziynatini kimlarga ko'rsatishi mumkinligi aytiladi: erlari, otalari, erlarining otalari, o'g'illari, erlarining o'g'illari, aka-ukalari, aka-ukalarining o'g'illari, opa-singillarining o'g'illari va boshqalar.
Emizish masalasida Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning "Nasabdan harom bo'lgan narsa emizishdan ham harom bo'ladi" degan hadislari asos qilinadi (Imom Buxoriy va Imom Muslim rivoyati).
Erkak uchun mahram ayollar
| Yo'l | Mahram ayollar |
|---|---|
| Nasab (qon) | ona, buvilar (ota va ona tomondan, yuqoriga qarab); qiz, nevara, evara va undan quyidagi qizlar (pastga qarab); opa-singillar (tug'ishgan, ota bir yoki ona bir); ammalar va xolalar (ota-onaning ammasi, xolasi ham); aka-ukaning qizlari va ularning qiz avlodi; opa-singilning qizlari va ularning qiz avlodi |
| Musoharat (nikoh) | qaynona va xotinning buvilari; o'gay ona (otaning xotini) va bobolarning xotinlari; kelin (o'g'ilning xotini) va nevaralarning xotinlari; o'gay qiz (xotinning boshqa erdan bo'lgan qizi) — faqat o'sha xotin bilan er-xotinlik yaqinligi bo'lgan bo'lsa |
| Rizo' (emizish) | emizgan ona (sut ona) va uning onasi; emikdosh opa-singil; sut onaning opa-singli (sut xola) va sut otaning opa-singli (sut amma); va nasabda harom bo'lganlarning emizish orqali o'xshashlari |
Ayol uchun mahram erkaklar
| Yo'l | Mahram erkaklar |
|---|---|
| Nasab (qon) | ota, bobolar (ota va ona tomondan, yuqoriga qarab); o'g'il, nevara, evara va undan quyidagi o'g'illar; aka-ukalar (tug'ishgan, ota bir yoki ona bir); amakilar va tog'alar (ota-onaning amakisi, tog'asi ham); aka-ukaning o'g'illari va opa-singilning o'g'illari (jiyanlar) va ularning o'g'il avlodi |
| Musoharat (nikoh) | qaynota (erning otasi) va erning bobolari; erning boshqa xotindan bo'lgan o'g'li (o'gay o'g'il) va uning o'g'illari; kuyov (qizining eri) va nevara qizlarining erlari; o'gay ota (onaning eri) — faqat onasi bilan er-xotinlik yaqinligi bo'lgan bo'lsa |
| Rizo' (emizish) | sut ota (emizgan ayolning eri, sut shu erdan bo'lgan bo'lsa); emikdosh aka-uka; sut amaki, sut tog'a; va nasabda harom bo'lganlarning emizish orqali o'xshashlari |
Ikki muhim shart
- Qaynona (xotinning onasi) qizi bilan nikoh tuzilishining o'zi bilan abadiy mahram bo'ladi — yaqinlik bo'lmagan bo'lsa ham. O'gay qiz esa faqat onasi bilan er-xotinlik yaqinligi bo'lgandan keyin harom bo'ladi. Bu farq An-Niso 23-oyatning o'zida aytilgan.
- Kelinlik faqat "o'z pushtingizdan bo'lgan" o'g'il uchun. Asrab olingan o'g'il nasabda o'g'il hisoblanmaydi (Al-Ahzob surasi, 4–5-oyatlar), shuning uchun uning xotini mahram emas.
Musoharat mahramligi ajrashish yoki vafotdan keyin ham saqlanadi: masalan, xotinidan ajrashgan erkak uchun sobiq qaynonasi mahramligicha qoladi.
Emizish (rizo') haqida qisqacha
Hanafiy mazhabida emizish orqali mahramlik quyidagicha sobit bo'ladi:
- Yosh chegarasi. Bola emizish muddati ichida emgan bo'lishi kerak. Imom Abu Yusuf va Imom Muhammad bu muddatni ikki yil deb, Imom Abu Hanifa esa o'ttiz oy deb hisoblagan. Katta yoshda emish mahramlik keltirmaydi.
- Miqdor. Hanafiylarda shu muddat ichida oz miqdorda emishning o'zi ham kifoya qiladi (boshqa ba'zi mazhablarda besh marta to'yib emish sharti bor). Sutni idishdan ichish ham emish hukmida.
- Kimga ta'sir qiladi. Mahramlik emgan bolaning o'zi va uning avlodiga tegishli. Bolaning tug'ishgan aka-uka, opa-singillari sut onaning oilasiga mahram bo'lib qolmaydi.
Emizish masalalari nozik, har bir holatda tafsilot muhim. Aniq holat uchun imomga murojaat qiling.
Mahram bo'lmagan qarindoshlar: keng tarqalgan xatolar
Ko'p oilada yaqin yashaydigan, bir dasturxonda o'tiradigan qarindoshlar mahram deb o'ylanadi. Lekin shariatda quyidagilar nomahram:
| Qarindosh | Nega mahram emas |
|---|---|
| amakivachcha, tog'avachcha, ammavachcha, xolavachcha | An-Niso 23-oyatdagi ro'yxatda yo'q; ular bilan nikoh joiz |
| erning aka-ukasi (qaynag'a, qayni) — ayol uchun | nikoh orqali mahram bo'ladiganlar ro'yxatiga kirmaydi |
| akaning yoki ukaning xotini (kelinoyi, yanga) — erkak uchun | xuddi shunday — nomahram |
| opa-singilning eri (pochcha) — ayol uchun | nomahram |
| amaki, tog'a, amma va xolaning turmush o'rtoqlari | nomahram |
| xotinning opa-singli (qaynopa, qaynsingil) — erkak uchun | nikoh vaqtincha harom, lekin mahram emas |
| erning jiyanlari — ayol uchun | nomahram |
| asrab olingan farzand | nasab orqali mahram emas (agar emizish orqali mahramlik bo'lmasa) |
Ayollar orasidagi qarindoshlik (masalan, ovsinlar — aka-ukalarning xotinlari) mahram-nomahram masalasiga kirmaydi: bu tushuncha erkak va ayol orasidagi munosabatga tegishli.
Vaqtincha taqiqlar mahramlik emas
Ba'zi ayollar bilan nikoh faqat ma'lum holatda man qilinadi, holat o'zgarsa nikoh mumkin bo'ladi:
- Xotinning opa-singli — ikki opa-singilni bir vaqtda nikohda saqlash harom (An-Niso 23). Xotin vafot etsa yoki taloqdan keyingi idda tugasa, uning singlisiga uylanish joiz.
- Xotinning ammasi yoki xolasi — ayolni ammasi yoki xolasi bilan bir nikohda jamlash hadis bilan man qilingan (Imom Buxoriy va Imom Muslim rivoyati).
- Boshqa erning nikohidagi yoki iddasidagi ayol.
Bu ayollar vaqtincha harom bo'lgani uchun mahram hisoblanmaydi: ularga nisbatan nomahram odob-qoidalari amal qiladi.
Amaliy ahamiyati
Mahramlik kundalik hayotda bir nechta hukmga ta'sir qiladi:
- Nikoh. Mahram bilan nikoh hech qachon joiz emas.
- Kiyinish va avrat. An-Nur 31-oyatiga ko'ra, ayol mahramlari oldida nomahramlar oldidagiga qaraganda yengilroq kiyinishi mumkin. Avratning aniq chegaralari fiqh kitoblarida batafsil yoritilgan.
- Xoli qolish. Nomahram erkak va ayolning yolg'iz xoli qolishi man qilingan; mahram bilan bu taqiq yo'q.
- Safar. Hanafiy mazhabida ayolning shar'iy safar masofasiga safar qilishi, jumladan hajga borishi, eri yoki mahrami hamrohligida bo'lishi shart qilingan.
Shajara va mahramlik
Qarindoshlik zanjirini bilish mahramlikni to'g'ri aniqlashga yordam beradi: kim ota bir, kim ona bir aka-uka, kim kimni emizgan, kim kimning kelini bo'lgan — bularni avlodlar o'tishi bilan unutib qo'yish oson. Shuning uchun ko'p oilalarda emizish holatlari ham og'zaki eslab qolinadi yoki yozib qo'yiladi. Qarindoshlik atamalari haqida: Qarindoshlik atamalari; ajdodlarni bilish an'anasi haqida: Yetti otani bilish.
Ushbu maqola umumiy ma'lumot uchun, fatvo emas. Muayyan holat — ayniqsa emizish, qayta nikoh yoki murakkab oilaviy munosabatlar bo'yicha — mahallangiz imomi yoki O'zbekiston musulmonlari idorasining fatvo xizmatiga murojaat qiling.
Shajaram'da oila daraxtini bepul tuzib, qarindoshlaringiz bilan birga to'ldirishingiz mumkin — kim kimga qanday qarindosh ekanini bir qarashda ko'rish osonlashadi. Shajaram'da bepul boshlang
Manbalar
- Qur'oni karim ma'nolari tarjimasi (Alouddin Mansur): An-Niso 22–23, An-Nur 31, Al-Ahzob 4–5 — quranenc.com
- Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. Tafsiri Hilol — An-Niso surasi 22–24-oyatlar va An-Nur surasi 31-oyat tafsiri — islom.uz
- Burhoniddin al-Marg'inoniy. Al-Hidoya — "Kitob un-nikoh" (nikohi harom ayollar fasli) va "Kitob ur-rizo'"
- Imom Buxoriy. Sahih al-Buxoriy, "Kitob un-nikoh" — emizish va ayolni ammasi/xolasi bilan jamlash haqidagi hadislar — sunnah.com
- SeekersGuidance (hanafiy fiqh). Breastfeeding leading to mahram relationship — seekersguidance.org
- Darul Ifta Birmingham. Maximum period of breast feeding — islamqa.org
- "Mahram" maqolasi — Wikipedia