O'zbek tilida qarindoshlik atamalari: to'liq lug'at
Amaki, tog'a, xolavachcha, bo'la, evara, chevara, ovsin, boja, quda — o'zbekcha qarindoshlik atamalari kim ekani lug'at asosida, jadvallarda.
O'zbek tili qarindoshlikni juda aniq nomlaydi: ingliz tilida ikki so'z (uncle va aunt) bilan aytiladigan qarindoshlar o'zbekchada to'rt xil nomlanadi — amaki, amma, tog'a, xola. Quyida eng ko'p ishlatiladigan atamalar kim ekani jadvallarda berilgan. Ta'riflar asosan O'zbek tilining izohli lug'atiga tayanadi; qavs ichida kimga nisbatan aytilishi ko'rsatilgan.
Ota-ona va ajdodlar
| Atama | Kim |
|---|---|
| ota | o'z otangiz; so'zlashuvda dada ham deyiladi |
| ona | o'z onangiz; oyi ham deyiladi |
| bobo | otaning yoki onaning otasi |
| buvi | otaning yoki onaning onasi |
| katta bobo, katta buvi | bobo yoki buvining ota-onasi |
Lug'atda buvi so'zining sheva ma'nosi ham qayd etilgan: ayrim shevalarda u "ona, oyi" ma'nosida ishlatiladi. Shuning uchun keksalar bilan suhbatda "buvim" deganda kim nazarda tutilganini aniqlab olgan ma'qul.
Aka-uka va opa-singil
| Atama | Kim |
|---|---|
| aka | sizdan katta aka-uka (o'g'il) |
| uka | sizdan kichik aka-uka (o'g'il) |
| opa | sizdan katta qiz tug'ishgan |
| singil | bir ota-onadan tug'ilgan qizlarning kichigi (opa va akalariga nisbatan) |
| egachi | opa — bir ota-onadan tug'ilgan qizlarning kattasi |
Egachi hozir kam ishlatiladi. Lug'at qayd etishicha, tarixan va ayrim shevalarda bu so'z katta akaga nisbatan ham qo'llangan.
Ota-onaning aka-uka va opa-singillari
| Atama | Kim |
|---|---|
| amaki | otaning aka yoki ukasi |
| amma | otaning opasi yoki singlisi |
| tog'a | onaning aka yoki ukasi |
| xola | onaning opasi yoki singlisi |
| jiyan | aka-uka yoki opa-singilning farzandi (amaki, amma, tog'a, xolaga nisbatan) |
Jiyan so'zi ikki tomonlama ishlaydi: siz akangizning o'g'liga amaki bo'lsangiz, u sizga jiyan bo'ladi. Lug'atda jiyan so'zining yana bir ma'nosi bor — o'zidan kichik yaqin kishiga mehr bilan murojaat.
Amakivachcha, xolavachcha va bo'la
| Atama | Kim |
|---|---|
| amakivachcha | aka-ukalarning o'g'il-qizlari (bir-biriga nisbatan) — amakingizning farzandi |
| ammavachcha | otaning opasi yoki singlisining farzandlari — ammangizning farzandi |
| tog'avachcha | tog'angizning farzandi |
| xolavachcha | opa-singillarning farzandlari (bir-biriga nisbatan) — xolangizning farzandi |
| bo'la | xolavachcha bilan bir ma'noda: opa-singillarning bolalari (bir-biriga nisbatan) |
Bo'la ko'pincha "umuman amakivachcha-xolavachcha" ma'nosida tushuniladi, lekin izohli lug'atda u aynan opa-singillarning bolalari, ya'ni xolavachcha deb izohlangan. So'zlashuvda ma'nosi kengroq ishlatilishi mumkin, ammo hujjat yoki shajarada aniq atamani — amakivachcha, ammavachcha, tog'avachcha, xolavachchani — yozgan yaxshi.
Avlodlar: nevara, evara, chevara
Bu yerda eng ko'p chalkashlik bo'ladi. Izohli lug'at va Oila kodeksi bo'yicha tartib shunday:
| Avlod | Atama | Kim |
|---|---|---|
| 1 | farzand (o'g'il, qiz) | o'z bolangiz |
| 2 | nevara (nabira) | o'g'il yoki qizning farzandi |
| 3 | evara | nevaraning bolasi |
| 4 | chevara | evaraning farzandi |
Demak, to'g'ri tartib — nevara → evara → chevara. Xalq orasida "evara-chevara" iborasi bor, ba'zi qo'shiq va so'zlarda bu ikki so'z o'rni almashib ham aytiladi, shuning uchun ko'pchilik chevarani evaradan oldin deb o'ylaydi. O'zbekiston Oila kodeksining 57-moddasi ham evarani katta bobo va katta buviga nisbatan uchinchi darajadagi qarindosh deb ko'rsatadi, ya'ni evara — nevaraning bolasi.
Chevaradan keyingi avlodlar uchun ham xalq tilida nomlar uchraydi, lekin ular manbalarda turlicha beriladi va adabiy tilda qat'iy belgilanmagan. Shajarada bunday avlodlarni "5-avlod", "6-avlod" deb yozish tushunarliroq. Ajdodlarni sanash haqida yetti ota haqidagi maqolamizda batafsil.
Nikoh orqali qarindoshlar
| Atama | Kim |
|---|---|
| er, xotin | turmush o'rtoqlar |
| kelin | o'g'ilning xotini (qaynota, qaynonaga nisbatan); ukaning xotini (aka va opaga nisbatan) |
| kuyov | qizning eri (qizning ota-onasi, aka va opasiga nisbatan) |
| yanga, kelinoyi | akaning xotini (uka va singilga nisbatan) |
| pochcha | opaning eri |
| qaynota | erning otasi (xotinga nisbatan) yoki xotinning otasi (erga nisbatan) |
| qaynona | erning onasi (xotinga nisbatan) yoki xotinning onasi (erga nisbatan) |
| qaynag'a | erning akasi (xotinga nisbatan) yoki xotinning akasi (erga nisbatan) |
| qayni (qayin ini) | erning ukasi yoki xotinning ukasi |
| qaynegachi | erning opasi yoki xotinning opasi |
| qaynsingil | erning singlisi yoki xotinning singlisi |
| ovsin | aka-ukalarning xotinlari (bir-biriga nisbatan) |
| boja | opa-singillarning erlari (bir-biriga nisbatan) |
| quda | kuyov va kelinning ota-onalari (bir-biriga nisbatan) |
| qudag'ay | xotin quda — kuyov yoki kelinning onasi (boshqa tomonga nisbatan) |
Bir necha izoh:
- Qayin so'zi turmush o'rtog'ingizning qarindoshlarini bildiradi: qayin ota, qayin ona, qayin og'a, qayin ini, qayin egachi, qayin singil. Qisqargan shakllari — qaynota, qaynona, qaynag'a, qayni, qaynegachi, qaynsingil.
- Yanga va kelinoyi lug'atda bir ma'noda — akaning xotini. Ikkalasi ham kengroq ishlatiladi: yanga — o'zidan katta ayolga, kelinoyi — katta qarindoshning xotiniga hurmat bilan murojaat.
- Kelin va kuyov kimga nisbatan aytilishiga qarab ma'no oladi: opangiz uchun ukangizning xotini — kelin, sizdan kichik singlingizning eri — kuyov. Opangizning eri esa sizga pochcha bo'ladi. Lug'atda pochchaning sheva ma'nosi ham bor — o'zidan kattalarga murojaat shakli.
- Ovsin va boja juft atamalar: aka-ukalarning xotinlari bir-biriga ovsin, opa-singillarning erlari bir-biriga boja.
Qarindoshlik darajasi qonunda
O'zbekiston Oila kodeksi (57-modda) qarindoshlikni ikki chiziqda o'lchaydi. To'g'ri chiziqda bolalar ota-onaga nisbatan birinchi, nevara bobo-buviga nisbatan ikkinchi, evara katta bobo-buviga nisbatan uchinchi darajada turadi. Yon chiziqda tug'ishgan aka-uka va opa-singillar ikkinchi, amaki, amma, tog'a, xola o'z jiyanlariga nisbatan uchinchi, amakivachcha, ammavachcha, tog'avachcha va xolavachchalar to'rtinchi darajada hisoblanadi. Bu darajalar meros va nikohga oid masalalarda ahamiyatli. Nikoh mumkin bo'lmagan qarindoshlar haqida mahram qarindoshlar maqolasini o'qing.
Shajara tuzganda
Atamalarni bilish shajara tuzishda ayniqsa foydali: keksalar "bo'lam", "boja", "qudag'ay" deganda kimni nazarda tutayotganini aniq tushunasiz. Shunday bo'lsa ham, har bir kishini atama emas, ism-sharifi va kimning farzandi, kimning turmush o'rtog'i ekani bilan yozib qo'ying — shunda shevadagi farqlar chalkashlik keltirmaydi. Qanday boshlash haqida shajara qanday tuziladi maqolasida yozganmiz, keksalar bilan suhbat uchun esa keksalarga beriladigan savollar ro'yxati yordam beradi.
Shajaram'da oila daraxtini bepul tuzib, qarindoshlaringiz bilan birga to'ldirishingiz mumkin: har bir kishi kimning farzandi yoki turmush o'rtog'i ekani ko'rsatilsa, qarindoshlik yo'li daraxtda o'zi ko'rinadi. Shajaram'da bepul boshlang
Manbalar
- O'zbek tilining izohli lug'ati. 5 jildlik. Toshkent: O'zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2006–2008. Onlayn: izoh.uz — "bo'la", "evara", "chevara", "nabira", "ovsin", "boja", "yanga", "kelinoyi", "pochcha", "quda", "qudag'ay", "qaynota" va boshqa maqolalar.
- O'zbekiston Respublikasi Oila kodeksi, 57–58-moddalar. lex.uz
- "O'zbekistonda ota-onaning aka-uka va opa-singillarining farzandlari o'rtasida nikoh tuzish taqiqlanadi". Kun.uz, 2019-yil 22-fevral. kun.uz
- Do'stmurod Abdurahmonov. "Xalqning o'zidan so'rang" (1989). ziyouz.com