O'zbek familiyalari qanday paydo bo'lgan: -ov, -ev, -bek, -zoda
O'zbeklarda familiya qachon paydo bo'lgan, -ov/-ev qayerdan kelgan, bugun qonun nimaga ruxsat beradi va familiya shajara tuzishda qanday yordam beradi.
Bugungi ma'nodagi, avloddan avlodga o'tadigan familiya o'zbeklarda nisbatan yangi hodisa: u asosan XX asrda, sovet davrida qaror topgan. Undan oldin odamlar ismi, otasining ismi, laqabi yoki qayerdan ekani bilan tanilgan. Shajara tuzayotgan kishi uchun bu juda muhim: bobokalonlaringizning familiyasi sizniki bilan bir xil bo'lmasligi mumkin.
Familiyadan oldin: ism, ota ismi, nisba va laqab
O'zbekiston milliy ensiklopediyasiga ko'ra, o'zbeklarda o'tmishda hozirgi ma'nodagi familiya bo'lmagan, lekin kishining kimligini va kimning farzandi ekanini bildiradigan usullar qadimdan mavjud edi. Eng ko'p uchraydiganlari:
- Ota ismi bilan. "Falonchi o'g'li", "falonchi qizi" yoki arabcha "ibn" (o'g'li) shakli. Masalan, Abu Ali ibn Sino.
- Nisba — kishining qayerdan ekanini bildiruvchi -iy qo'shimchasi: Buxoriy (Buxorolik), Samarqandiy, Termiziy, Xorazmiy, Farg'oniy. Imom Buxoriy, Muhammad Xorazmiy kabi allomalar dunyoga shu nom bilan tanilgan.
- Laqab va unvon — kasb, xislat yoki mansabni bildiruvchi so'zlar: bek, xo'ja, mirzo, qori, mulla va boshqalar. Ular ko'pincha ism bilan qo'shilib ketgan.
- Taxallus — ayniqsa shoir va olimlarda: Navoiy, Behbudiy, Fitrat.
Tarixiy shajaralarda buni yaqqol ko'rish mumkin: Amir Temur avlodlari familiya bilan emas, ism, unvon va otasining ismi bilan tilga olinadi. Buni Temuriylar shajarasi va Boburiylar shajarasida ko'rasiz.
-ov va -ev qayerdan keldi
-ov / -ev (ayollarda -ova / -eva) qo'shimchasi rus tilidan kirgan: rus tilida u "kimniki" degan ma'noni beradi va ota ismidan familiya yasaydi. Tilshunos Orif Tolib va boshqa manbalarning yozishicha, bu qo'shimcha O'rta Osiyoda XIX asr oxiri — XX asr boshlarida, Rossiya imperiyasi davrida ayrim kishilarning ota ismiga qo'shila boshlagan. Lekin u paytda bu ommaviy tartib emas edi.
Haqiqiy burilish sovet davrida yuz berdi. Milliy ensiklopediya ma'lumotiga ko'ra:
- 1920–1930-yillarda o'zbeklarning familiyasi hujjatlarda asosan "Ahmad Fozil o'g'li", "Xakima Fozil qizi" tarzida yozilgan.
- 1930-yillarning o'rtasi va 1940-yillardan boshlab -ov (-ova), -ev (-eva) qo'shimchali familiyalar muayyan tartibga aylanib, keyinchalik qat'iy qoidaga aylangan.
Bu jarayon sovet hujjatlari tizimi bilan bog'liq. SSSRda yagona pasport tizimi 1932-yil 27-dekabrdagi qaror bilan joriy etilgan. Biroq kolxozchilar uzoq yillar bu tizimdan chetda qolgan va pasportni ommaviy ravishda faqat 1974-yilgi pasport nizomidan keyin ola boshlagan. Shuning uchun qishloqdagi oilalarda familiyaning qachon va qanday hujjatda paydo bo'lgani shahardagidan farq qilishi mumkin.
Familiya ko'pincha otaning (ba'zan bobosining) ismidan yasalgan: Karim o'g'li Ahmad hujjatda "Ahmad Karimov" bo'lgan. Rus tilidagi hujjatlarda o'zbek ismlari rus talaffuziga moslab yozilgan, shu sababli Xo'jayev o'rniga Xodjayev, Ahmedov o'rniga Axmedov kabi shakllar paydo bo'lgan. Ota ismi esa ruscha hujjatlarda -ovich / -ovna shaklida yozilgan.
-bek va -zoda
- -bek asli unvon — "bek", ya'ni hokim, zodagon. Vaqt o'tib u ismning bir qismiga aylangan: Ulug'bek, Otabek, Ravshanbek. Shunday ismdan -ov bilan familiya yasalganda "Otabekov" kabi shakllar chiqadi. Ya'ni -bek odatda familiya qo'shimchasi emas, balki ismning bir qismi.
- -zoda forscha "zoda" — "tug'ilgan, farzandi" degan so'zdan. "Hakimzoda" — Hakimning farzandi. Masalan, shoir Hamza Hakimzoda Niyoziy. Bu shakl ko'proq ziyolilar orasida, o'zbek tilidagi "o'g'li"ga muqobil sifatida qo'llangan.
Mustaqillikdan keyin: qonun nimaga ruxsat beradi
1991-yildan keyin ko'pchilik familiya va ota ismining milliy shakliga qaytishni xohladi. Bugungi huquqiy asos shunday:
- "Davlat tili haqida"gi qonun (1995-yil tahriri), 15-modda: O'zbekistonda yashovchi shaxslar, millatidan qat'i nazar, o'z ismini, ota ismi va familiyasini milliy-tarixiy an'analarga muvofiq yozish huquqiga ega.
- Oila kodeksi, 69-modda: bolaning ota ismi otasining ismi bo'yicha beriladi; familiyasi ota-onaning familiyasi bo'yicha belgilanadi. Ota-onaning familiyasi har xil bo'lsa, kelishuvga ko'ra otasining yoki onasining familiyasi beriladi. 2026-yil 13-avgustda imzolangan O'RQ-1164-son qonun bilan bu moddaga qo'shimcha kiritildi: endi bolaga milliy an'analarga ko'ra otasining ismi yoki bobosining ismi bo'yicha ham familiya berish mumkin. Bundan oldin kodeksda otaning ismini familiya qilish nazarda tutilmagan edi.
- Mavjud familiyani o'zgartirish: amaldagi tartibda fuqaro fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish (FHDYo) organiga murojaat qilib, familiyasidagi -ov, -ova, -ev, -eva qo'shimchalarini qo'shishi yoki olib tashlashi, ota ismini -ovich / -ovna yoki o'g'li / qizi shaklida yozdirishi mumkin. Bu dalolatnoma yozuviga qo'shimcha kiritish yo'li bilan amalga oshiriladi.
Bir muhim nozik jihat bor: familiya qo'shimchalariga oid qoidalar qonunning o'zida emas, qonunosti hujjatlarida berilgan. Oliy Majlis deputatlari 2026-yilda muhokama paytida -ov, -ova, -ev, -evadan boshqa qo'shimchalar — masalan, -iy — amalda e'tirozlarga sabab bo'layotganini aytgan. Shuning uchun aniq bir shakl (masalan, -iy qo'shimchali familiya) mumkinmi-yo'qmi, buni hujjat topshirishdan oldin FHDYo organidan yoki lex.uzdagi amaldagi matndan aniqlab olish tavsiya etiladi.
Familiya shajarada qanday yordam beradi va qanday chalg'itadi
Familiya — qarindoshlarni topishda yaxshi yo'lko'rsatkich, lekin uni yagona dalil deb bilmang.
Qachon chalg'itadi:
- Familiya avloddan avlodga o'zgargan bo'lishi mumkin. 1920–1940-yillarda familiya ko'pincha otaning ismidan yasalgan. Masalan (shartli misol): bobongiz Karim o'g'li Rahim hujjatda "Rahim Karimov", uning o'g'li "Salim Rahimov", nevarasi esa yana boshqa familiya bilan yozilgan bo'lishi mumkin. Bir ota farzandlarining familiyasi turli yillarda turlicha yozilgan holatlar ham uchraydi.
- Bir xil familiya — bir oila degani emas. Karimov, Rahimov, Aliyev kabi familiyalar keng tarqalgan ismlardan yasalgan, shuning uchun ularning egalari ko'pincha bir-biriga qarindosh emas.
- Yozilishi har xil. Ruscha va o'zbekcha hujjatlarda, kirill va lotin yozuvida bir familiya turlicha yozilgan bo'lishi mumkin (Xodjayev — Xo'jayev — Ходжаев). Eski hujjatlar esa arab yozuvida bo'lgan.
- Ayollar familiyasi. Turmushga chiqqan ayol ko'pincha erining familiyasini olgan, shuning uchun uning qiz familiyasini alohida yozib qo'ying.
Qachon yordam beradi:
- Familiya ko'pincha bobokalonning ismini saqlab qoladi. "Rahimov" familiyasi oila boshlig'larining birida Rahim degan kishi bo'lganiga ishora qilishi mumkin.
- Ota ismi (o'g'li, qizi, -ovich) hujjatlarda bir avlod yuqoriga chiqishga yordam beradi.
Shuning uchun shajarada har bir kishini ism, ota ismi, familiya (va ayollarda qiz familiyasi), tug'ilgan yili va tug'ilgan joyi bilan yozish eng ishonchli yo'l. Keksalardan bobolarning ismini va ular qanday familiya bilan yozilganini so'rang — bunga keksalarga beriladigan savollar yordam beradi. Ajdodlarni sanash haqida yetti ota maqolasini, umumiy tartib haqida shajara qanday tuziladi maqolasini o'qing.
Shajaram'da oila daraxtini bepul tuzib, qarindoshlaringiz bilan birga to'ldirishingiz mumkin: har bir kishining familiyasi va ayollarning qiz familiyasi alohida saqlanadi, shuning uchun familiya avloddan avlodga o'zgargan bo'lsa ham bog'liqlik yo'qolmaydi. Shajaram'da bepul boshlang
Manbalar
- "Familiya". O'zbekiston milliy ensiklopediyasi. Toshkent, 2000–2005 (onlayn matn: uz.wikipedia.org/wiki/Familiya).
- Begmatov E. A. O'zbek ismlari. Toshkent, 1998.
- O'zbekiston Respublikasining "Davlat tili haqida"gi qonuni (1995-yil 21-dekabrdagi tahrir), 15-modda. lex.uz
- O'zbekiston Respublikasi Oila kodeksi, 69-modda (2026-yil 13-avgustdagi O'RQ-1164-son qonun bilan o'zgartirilgan). lex.uz
- "Bolaga otasining ismi familiya sifatida berilishi mumkin bo'ladi". Spot.uz, 2026-yil 14-avgust. spot.uz
- "Biznesga litsenziyasiz kirish rejimi joriy etiladi, bolaga otasining ismini familiya sifatida berish mumkin bo'ladi". Gazeta.uz, 2026-yil 13-yanvar. gazeta.uz
- Orif Tolib. "Familiyalarimiz haqida". oriftolib.uz
- "Passport system in the Soviet Union". Wikipedia